ГРАЈС „УМИРА“ – алармантното топење на швајцарскиот глечер како глобално предупредување

Алармантното топење на глечерот Грајс во Швајцарија станува повик за итна климатска акција. Глечерот, долг 5,4 километри и сместен во кантон Валис, денес е сериозно загрозен, а според Матијас Хус, директор на Glacier Monitoring Switzerland (GLAMOS), тој „умира“. Во последните дванаесет месеци до септември 2025 година, мразот изгубил околу шест метри од својата дебелина, што се совпаѓа со трендовите на глобално затоплување кои силно ги погодуваат алпските глечери. Истражувањата покажуваат дека помеѓу 2000 и 2023 година, глечерот се повлекол за околу 800 метри, а во споредба со 1880 година денес е пократок за 3,2 километри и има просечна длабочина од само 57 метри. Ситуацијата кулминираше во мај 2025 година, кога ненадејно уривање предизвика уништување на делови од селото Блатен во Валис. Населението било евакуирано само неколку дена пред несреќата, што го покажа катастрофалниот потенцијал на ваквите климатски процеси.

Годините 2022 и 2023 беа особено суви и доведоа до забрзано губење на мразот. Иако во април 2025 година падна значителна количина снег, тоа не беше доволно да ја надомести екстремната летна жештина. „Би ни требало многу повеќе снег за да се компензираат ефектите од овие екстремно топли лета. А летото 2025 повторно беше премногу жешко,“ истакна Хус. Тој предупреди дека доколку трендот продолжи, на пониските надморски височини глечерот може целосно да исчезне за само неколку години.

Податоците на GLAMOS откриваат дека од 2016 до 2022 година исчезнале околу 100 швајцарски глечери, а во Централна Европа од 2000 до 2023 година се изгубени речиси 40% од мразот. Глобалната слика е уште потешка: од 2000 година наваму, планинските глечери изгубиле над седум трилиони тони мраз, при што стапката на годишно топење постојано расте. Тоа не е само постепено исчезнување, туку носи и непосредни закани. Колапсот во Блатен е јасен показател – милиони кубни метри мраз, камења и земја се урнаа врз селото и предизвикаа штета од стотици милиони франци.

Намалувањето на мразот влијае врз водоснабдувањето, бидејќи глечерите функционираат како природни резервоари што ослободуваат вода во сушни периоди, но и врз хидроенергијата, која зависи од стабилен воден проток. Дополнително, топењето на пермафростот ја зголемува опасноста од свлечишта и одрони, а новите глечерски езера што се создаваат можат да бидат нестабилни и потенцијално да предизвикаат поплави. Дури и геополитички последици не се исклучени, бидејќи топењето веќе доведе до нови преговори за граници меѓу Швајцарија и Италија во делови на Алпите, каде што мразот претходно служеше како природна разгранична линија.

Оваа приказна не е само локално предупредување, туку глобален аларм. Глечерот Грајс е уште една жртва на климатската криза што бара итна акција и меѓународна солидарност пред природните катастрофи да станат секојдневие.