РАДИЈАЦИЈАТА НЕМА ГРАНИЦИ: Зошто Чернобил повторно е глобално предупредување

Четири децении по катастрофата што ја потресе Европа, Чернобил повторно буди загриженост, не поради нов реакторски дефект, туку поради страв дека воени оштетувања би можеле да компромитираат систем создаден токму за да спречи ново ослободување на радијација.

Опасноста, предупредуваат експертите, не е апстрактна.

Во срцето на проблемот е оштетениот реактор број 4, каде и денес има остатоци од стопено нуклеарно гориво, радиоактивна прашина и контаминирани материјали затворени под два слоја заштита, стариот бетонски саркофаг изграден по несреќата во 1986 година и масивната метална купола, таканаречена Нова безбедна изолација, поставена во 2016 година.

Таа купола не беше изградена само како штит против дожд и ветер. Нејзината задача е да го задржи радиоактивниот материјал затворен, да спречи ширење на прашина и да овозможи контролирано демонтирање на нестабилните делови од внатрешната конструкција.

Токму затоа оштетувањето по ударот од дрон во 2025 година предизвика толкава тревога.

Според International Atomic Energy Agency и Greenpeace, главниот страв не е дека реакторот може повторно да експлодира како во 1986, туку дека, ако се урне дел од внатрешниот саркофаг или дополнително се наруши заштитната обвивка, би можело да се ослободи високо радиоактивна прашина наталожена со децении.

Таа прашина е особено опасна затоа што лесно може да се крене во атмосферата и да се разнесува со воздушни струи.

И токму тука лежи причината зошто предупредувањата се толку драматични.

Радијациското загадување не останува локализирано.

Во 1986, честичките од Чернобил стигнаа низ голем дел од Европа. Експертите предупредуваат дека во сценарио на структурен колапс, иако не со размери на првичната катастрофа, можно е повторно ослободување на материјал со прекугранични последици.

Дополнителен ризик создава тоа што дел од системите на куполата, вклучително механизми за мониторинг и безбедносни функции, според извештаите не функционираат целосно по оштетувањата.

Тоа значи дека објектот моментално не работи во режимот за кој бил проектиран.

Уште позагрижувачко е што процесот на стабилизирање и отстранување на нестабилните делови во внатрешноста, кој требаше постепено да го намалува ризикот, е забавен поради војната.

А секое одложување, според експертите, ја зголемува неизвесноста.

За санација се проценуваат околу 500 милиони евра, но засега нема ниту целосно финансирање, ниту услови за непречена работа.

Во таков контекст, предупредувањата не се сведуваат само на технички дефект, туку на прашање на европска безбедност.

Чернобил денес не е опасност затоа што повторно „може да експлодира“, туку затоа што системот дизајниран да ги држи последиците затворени покажува ранливост токму во време на војна.

И можеби токму тоа најмногу ги плаши експертите, не повторување на 1986, туку можност светот повторно да потцени нуклеарен ризик.

(Фото: Unsplash)